1936ko Gerrako Euskal Herrian bizitutako pasarterik beltzenetako bat Hernanin izan zen: 1936ko urrian, Hernanin, 200 bat lagun fusilatu zituzten uztailaren 18 altxatutakoek eta euren jarraitzaileek. Gehienak Ondarretako kartzelan (Donostia) hainbat egun pasa ondoren, atera, Hernanira ekarri eta hilerriko paretetan akabatu zituzten, gero bertan, hilerrian bertan, dokumentatu gabe lurperatzeko.

Asko dira euren familiartekoen arrastorik ez dutenak oraindik, eta arrazoi hori dela eta, Hernaniko Udalak, azken 20 – 25 urteotan hainbat proiektu gauzatu egin ditu, memoria, justizia eta errekonozimendua bilatze aldera.

Hernaniko Udalaren eskaerari erantzuna emanez, Aranzadi Zientzia Elkarteak prospekzio arkeologiak egin zituen Hernaniko hilerrian bertan, 2003an, baina… 1936ko hilobiak hutsik aurkitu zuten…

Horrek bultzatu zuen beste bideak irekitzera, eta Hernaniko Udalak ikerketa prozesuak enkargatu zituen. Horien emaitzak aurkezten ditugun hurrengo bi liburuetan:

Hori guztiaz gain, lau urtean behin, hilerrian bertan ekitaldi bat antolatzen da Hernanin fusilatutakoak eta fusilatutako hernaniarrak omentzeko.

Baina, giza eskubideen urraketak izan dira 1936ko Gerraren eta lehenengo frankismoaren ondoren. Horregatik, Hernaniko Udalak bultzatuta, herrian izandako motibazio politikoko indarkeria eta giza urraketen ikerketa egin zen.